Słownik
Pojęcia prostymi słowami
Pojęcia ABA i neurorozwojowe w jednym miejscu. Jeśli widzą Państwo podkreślone słowo w artykule, jest ono w tym słowniku.
Proszę kliknąć podkreślone słowo w artykule, aby od razu przeczytać definicję.
38 pojęć
- ABA· Applied Behavior Analysis, stosowana analiza zachowania, SAZ
- Stosowana analiza zachowania. Podejście oparte na nauce o uczeniu się, które pomaga nabywać nowe umiejętności poprzez wzmocnienia i ustrukturyzowane strategie.
- Prośba (mand)· mand, mand-reakcja, prośba
- Rodzaj komunikacji, gdy dziecko prosi o to, czego chce (jedzenie, zabawkę, przerwę). We współczesnej etycznej ABA z rodzicami mówi się o 'prośbie', a nie o 'mandzie'.
- Nazywanie (takt)· tact, takt, nazywanie
- Rodzaj komunikacji, gdy dziecko nazywa obiekt, który widzi ('piłka', 'pies'). We współczesnej etycznej ABA z rodzicami mówi się o 'nazywaniu', a nie 'takcie'.
- Reakcja echowa· echoic, echowa, echoik
- Powtórzenie przez dziecko słowa lub dźwięku, który właśnie usłyszało. Podstawowa umiejętność dla rozwoju mowy.
- Intrawerbalna reakcja· intraverbal, intrawerbal
- Odpowiedź dziecka na pytanie lub uwagę dorosłego bez podpowiedzi wzrokowej. Na przykład, 'Jak masz na imię?' i w odpowiedzi 'Jan'.
- Wzmocnienie· reinforcement, wzmocnienie, wzmacniacz
- Cokolwiek, co zwiększa prawdopodobieństwo powtórzenia zachowania. Najczęściej: pochwała, uwaga, dostęp do ulubionej aktywności. Nie mylić z 'nagrodą'.
- Wygaszanie (extinction)· extinction, wygaszanie
- Usuwanie wzmocnienia, które wcześniej podtrzymywało zachowanie. We współczesnej etycznej ABA nie stosuje się tej metody wobec niebezpiecznych zachowań bez profesjonalnego nadzoru.
- Podpowiedź (prompt)· prompt, podpowiedź, prompt
- Pomoc, którą dorosły daje dziecku, by wykonało jakąś czynność: gest, słowo, dotyk fizyczny. Podpowiedzi następnie są stopniowo wygaszane.
- Wygaszanie podpowiedzi· fading, prompt fading, wygaszanie podpowiedzi
- Stopniowe zmniejszanie podpowiedzi, by dziecko wykonywało umiejętność samodzielnie. Bez wygaszania dziecko utyka na podpowiedzi.
- Generalizacja· generalization, generalizacja
- Zdolność do zastosowania umiejętności w nowej sytuacji, z nową osobą lub w nowym miejscu. Bez tego umiejętność funkcjonuje tylko na zajęciach.
- Utrzymywanie umiejętności· maintenance, utrzymywanie
- Zdolność dziecka do korzystania z umiejętności przez tygodnie i miesiące po jej opanowaniu.
- Samostymulacja (stimy)· stimming, self-stimulation, stimy
- Powtarzające się ruchy lub dźwięki, które pomagają osobie autystycznej regulować bodźce sensoryczne lub emocje: kołysanie, machanie rękami, mruczenie. To nie jest 'złe zachowanie'.
- Meltdown· meltdown, kryzys sensoryczny
- Stan, gdy układ nerwowy dziecka jest przeciążony i traci ono kontrolę. To nie kaprys i nie manipulacja. Dziecko nie potrafi 'przestać' na polecenie.
- Napad złości· tantrum, napad złości, histeria
- Reakcja behawioralna z celem uzyskania czegoś lub uniknięcia czegoś. W odróżnieniu od meltdownu kończy się, gdy dziecko dostaje to, czego chce.
- Echolalia· echolalia, echolalia
- Powtarzanie słów lub fraz, które dziecko usłyszało. Może być natychmiastowa (immediate) lub odroczona (delayed). Często pełni funkcję komunikacyjną.
- Wspólna uwaga· joint attention, wspólna uwaga
- Zdolność dziecka i dorosłego do jednoczesnego skupienia się na tym samym obiekcie lub wydarzeniu oraz wspólnego omawiania lub reagowania. Podstawowa umiejętność dla komunikacji społecznej.
- Funkcjonalna analiza zachowania (FBA)· FBA, functional behavior assessment, funkcjonalna analiza zachowania
- Metoda, która pozwala zrozumieć, dlaczego dziecko zachowuje się tak, jak się zachowuje: czego chce lub czego unika. Bez zrozumienia funkcji nie da się wybrać właściwej strategii.
- ABC (poprzednik-zachowanie-konsekwencja)· ABC, Antecedent-Behavior-Consequence
- Sposób opisu zachowania przez 3 momenty: co było PRZED (wyzwalacz), samo zachowanie, co stało się PO. Pomaga znaleźć przyczynę.
- Bodziec dyskryminacyjny (SD)· SD, discriminative stimulus, bodziec dyskryminacyjny
- Sygnał, który mówi dziecku, że teraz można wykonać konkretną czynność i otrzymać wzmocnienie. Na przykład dzwonek oznacza 'czas iść do stołu'.
- AAC (komunikacja alternatywna)· AAC, komunikacja alternatywna, AAC
- Każda komunikacja niewerbalna: gesty, karty, aplikacje tabletowe z syntezą głosu. Nie hamuje rozwoju mowy, wbrew powszechnej obawie.
- PECS (karty wymiany)· PECS, Picture Exchange Communication System, karty PECS
- Ustrukturyzowany system nauki komunikacji, w którym dziecko podaje kartę, żeby poprosić o to, czego chce. Sprawdzony system dla dzieci, które jeszcze mało mówią.
- Plan wizualny· visual schedule, plan wizualny, rozkład wizualny
- Sekwencja obrazków lub zdjęć, która pokazuje kolejność czynności lub wydarzeń dnia. Zmniejsza niepokój poprzez przewidywalność.
- Tablica 'Najpierw-potem'· first-then board, first then, najpierw potem
- Prosta wskazówka wizualna z dwóch części: 'najpierw X, potem Y'. Pomaga dziecku przyjąć mniej preferowaną aktywność przed preferowaną.
- System żetonowy· token economy, system żetonowy, żetony
- System, w którym dziecko zarabia żetony za określone działania i wymienia je na to, czego chce. Działa, gdy jest wprowadzany etapami i nie używany jako kara.
- Trening prób wyodrębnionych (DTT)· DTT, discrete trial training, trening prób wyodrębnionych
- Ustrukturyzowana metoda nauczania, w której umiejętność dzieli się na małe kroki i ćwiczy po jednym naraz. Stosowana w ABA, zwłaszcza do umiejętności akademickich.
- NDBI· NDBI, naturalistic developmental behavioral interventions
- Parasol dla interwencji, które łączą zasady behawioralne i rozwojowe. Zajęcia w środowisku naturalnym poprzez zabawę, z inicjatywy dziecka.
- ESDM (Early Start Denver Model)· ESDM, Denver model, model Denver
- Kompleksowy model wczesnej interwencji dla dzieci w wieku 1-4 lat. Łączy ABA z podejściem rozwojowym, realizowany poprzez zabawę.
- Przetwarzanie sensoryczne· sensory processing, przetwarzanie sensoryczne
- Zdolność układu nerwowego do odbierania, filtrowania i reagowania na sygnały sensoryczne (dźwięk, dotyk, ruch). U osób autystycznych często działa inaczej.
- Dieta sensoryczna· sensory diet, dieta sensoryczna
- Plan aktywności sensorycznych w ciągu dnia, który pomaga dziecku pozostać w strefie komfortowego pobudzenia. Dobiera go terapeuta zajęciowy.
- Nadwrażliwość sensoryczna· hyperresponsivity, sensory over-responsivity, nadwrażliwość
- Zwiększona reakcja na bodźce sensoryczne: dźwięki wydają się głośniejsze, dotyk bardziej nieprzyjemny, światło jaśniejsze niż dla większości ludzi.
- Podwrażliwość sensoryczna· hyporesponsivity, sensory under-responsivity, podwrażliwość
- Obniżona reakcja na bodźce sensoryczne. Dziecko może szukać silniejszych doznań: skakać, wpadać na przedmioty, nie reagować na dzwonek.
- Propriocepcja· proprioception, propriocepcja, czucie głębokie
- Czucie położenia ciała w przestrzeni. Działa poprzez receptory w mięśniach i stawach. Daje informację o tym, gdzie znajduje się każda część ciała.
- Układ przedsionkowy· vestibular system, układ przedsionkowy, układ równowagi
- Układ równowagi i ruchu. Wyczuwa, czy dziecko stoi, leży, obraca się. Silnie wpływa na koordynację i regulację.
- Współregulacja· co-regulation, współregulacja, wspólna regulacja
- Gdy dorosły swoją spokojną obecnością pomaga dziecku wrócić do spokoju. Pierwszy krok do tego, by dziecko nauczyło się samoregulacji.
- Samoregulacja· self-regulation, samoregulacja
- Zdolność do zarządzania własnymi emocjami, uwagą i zachowaniem. Rozwija się latami i wymaga wsparcia dorosłego na wczesnych etapach.
- Choroby współistniejące· comorbidity, choroby współistniejące, współwystępowanie
- Gdy dziecko ma kilka diagnoz jednocześnie. Na przykład autyzm może występować razem z zaburzeniem lękowym, ADHD lub padaczką.
- Neuroróżnorodność· neurodiversity, neuroróżnorodność
- Podejście, które widzi autyzm, ADHD i inne warianty pracy mózgu nie jako 'choroby', ale jako naturalne różnice. Nie zaprzecza wsparciu, lecz zmienia fokus z 'leczenia' na 'pomoc w życiu'.